Phylloxera en wortelechte wijnstokken: een piepklein insect, een Europese crisis en twee manieren om wijnstokken te laten groeien
Een piepklein insect, een Europese crisis en twee manieren om wijnstokken te laten groeien

Phylloxeragallen op een wijnstokblad, Pennsylvania — Beatriz Moisset, Wikimedia Commons · Originele foto · CC BY-SA 4.0
Het insect dat de wijngaard veranderde
In de 19e eeuw brengen uitwisselingen van planten tussen Noord-Amerika en Europa een bijna onzichtbare vijand mee: phylloxera, Daktulosphaira vitifoliae. Dit kleine stekende insect, verwant aan bladluizen, veroorzaakt een grote wijnbouwcrisis. De eerste schade wordt in 1863 in de Gard gemeld; in 1868 helpt botanicus Jules Émile Planchon de verantwoordelijke identificeren. Wijnstokken verzwakken, oogsten verdwijnen en hele regio’s moeten hun wijngaarden heropbouwen.
Waarom de wortels bedreigd waren
Phylloxera kan tijdens zijn levenscyclus verschillende vormen aannemen. De vorm die zich op de wortels voedt, is bijzonder schadelijk voor de Europese wijnstok, Vitis vinifera: de prikken veroorzaken vervormingen en letsels die de werking van het wortelstelsel aantasten. De zichtbare gallen op sommige bladeren horen bij een andere vorm van het insect; ze tonen op zichzelf niet de ernst van de ondergrondse aanvallen. Phylloxera is vandaag nog aanwezig. De wijnbouw heeft geleerd de wortels te beschermen in plaats van de plaag definitief te laten verdwijnen.
De paradox van de redding
De duurzame oplossing komt uit Amerika, het continent waar het insect vandaan kwam. Amerikaanse wijnstoksoorten ontwikkelden tijdens hun samenleven met het insect een betere tolerantie voor wortelaanvallen. Wijnbouwers enten daarom hun Europese druivenrassen op onderstammen van die soorten. Het bovenste deel behoudt het gekozen ras en produceert zijn druiven; het onderste deel levert de wortels. Een geënte Cabernet Sauvignon blijft een Cabernet Sauvignon: hij wordt geen mengsel van twee druivenrassen in het glas. De onderstam is wel erg belangrijk voor de aanpassing aan bodem en droogte en voor de groeikracht van de plant.
Wat betekent ‘wortelecht’?
Een wortelechte wijnstok groeit op zijn eigen wortels, zonder onderstam. Dat was vóór de crisis de gebruikelijke situatie van Europese wijnstokken. Sommige percelen bleven bestaan of kunnen nog zo worden verbouwd in omstandigheden die ongunstig zijn voor de plaag, onder meer op bepaalde zeer zandige bodems. De term beschrijft de plantwijze: ook een jonge wijnstok kan wortelecht zijn en een oude wijnstok kan geënt zijn. Leeftijd, bodem, teeltwijze en vinificatie geven vervolgens vorm aan het karakter van de wijn.
De Etna en Nerello Mascalese
Op de Etna hebben sommige oude percelen met Nerello Mascalese hun eigen wortels behouden. In Cavanera Etnea bewaart het wijnhuis Firriato onder meer een oude wijngaard waarvan botanische en genetische analyses de erfgoedwaarde hebben gedocumenteerd. Die overlevenden fascineren ons: ze verbinden het huidige landschap met wijnbouw van vóór de crisis. Maar Nerello Mascalese is een druivenras, geen plantwijze. Niet al zijn wijnstokken zijn wortelecht, niet alle vulkanische bodems vormen een gegarandeerd toevluchtsoord en de naam van een Etna-wijn bewijst niet dat zijn druiven van ongeënte stokken komen. Bij La Corte Segreta voedt dit verhaal onze nieuwsgierigheid naar Italiaanse druivenrassen en terroirs.

Wortelechte en geënte wijnstok — verklarend schema van La Corte Segreta, niet op schaal.
Nerello Mascalese: de frisheid en het reliëf van de hellingen van de Etna →
Firriato: één Sicilië, verschillende landschappen in het glas →
Nebbiolo: de lange tijd van Piëmont en de Alpen →