Matilda di Canossa: een grote dame tussen Italië en Orval
Van Canossa tot de legende van de ring: een verhaal dat ons Italië met België verbindt.

Matilda di Canossa op haar troon, miniatuur uit de Vita Mathildis van Donizo, omstreeks 1115. Vaticaanse Apostolische Bibliotheek, Vat. lat. 4922, fol. 7v — Wikimedia Commons, publiek domein.
Matilda di Canossa, in het Frans Mathilde de Toscane genoemd, was een belangrijke figuur in de Europese middeleeuwen. Haar leven behoort tot de geschiedenis van Italië, maar haar naam is ook verbonden met de legende van Orval. Bij La Corte Segreta komen die twee lijnen samen in onze signatuurpizza La Matilda.
Wie was Matilda di Canossa?
Matilda, geboren rond 1046 en gestorven in 1115, behoort tot een machtige familie van heren uit Noord- en Midden-Italië. Als dochter van Bonifatius van Canossa en Beatrix van Lotharingen erft ze een uitgestrekt geheel van gebieden, rechten en vestingen. Haar gezag strekt zich onder meer uit over Lombardije, Emilia en Toscane. Canossa, in de Apennijnen bij Reggio, wordt de bekendste plaats uit dit verhaal.
Ze krijgt de bijnaam Grancontessa, de Grote Gravin. Ze oefent macht uit, steunt kloosters en neemt deel aan de conflicten van haar tijd. Haar leven overschrijdt ook grenzen: haar eerste huwelijk met Godfried met de Bult brengt haar tijdelijk naar Lotharingen, voordat ze naar Italië terugkeert.
Canossa: het kasteel waar een koning om vergiffenis vraagt
In de 11e eeuw plaatst de Investituurstrijd de paus tegenover de Duitse vorst: wie mag bisschoppen kiezen en hun gezag verlenen? Aan die religieuze functies zijn ook land en aanzienlijke politieke macht verbonden. Matilda steunt paus Gregorius VII.
In januari 1077 gaat koning Hendrik IV, de latere keizer, naar het kasteel van Canossa om zijn excommunicatie te laten opheffen. Matilda ontvangt de paus en neemt samen met abt Hugo van Cluny deel aan de onderhandelingen tussen beide mannen. Het beeld van de vorst als boeteling voor de vesting leeft al eeuwen voort. Maar die vergiffenis beëindigt hun conflict niet: Matilda moet daarna haar bezittingen verdedigen, opstanden het hoofd bieden en haar kamp jarenlang steunen.
Haar nalatenschap beperkt zich niet tot dat hoofdstuk. Haar akten en brieven getuigen van een vrouw die bestuurt, rechten verleent en ingrijpt in het leven van haar gebieden. Na haar dood blijft haar herinnering zo prestigieus dat haar stoffelijke resten in de 17e eeuw naar de Sint-Pietersbasiliek in Rome worden overgebracht.
De ring, de forel en de legende van Orval
In België is Mathildes naam verbonden met een ander verhaal. Volgens de legende laat de gravin haar trouwring in een bron vallen. Ze bidt, waarna een forel met de ring in de bek naar de oppervlakte komt. Verwonderd herkent Mathilde hier een ‘gouden dal’ en besluit ze uit dankbaarheid een klooster te stichten.
Dit verhaal behoort tot de legende van Orval. Het is geen historisch bewijs dat Matilda de abdij heeft gesticht. De forel en de ring zijn de symbolen ervan geworden. Vandaag leiden ze ons naar de geschiedenis van Orval, waarvan we bij La Corte Segreta verschillende expressies aanbieden.
Er is ook een Italiaanse band in de begindagen van het klooster: de eerste monniken die in Orval in 1070 aankwamen, waren afkomstig uit Zuid-Italië. Hun vestiging, mogelijk gemaakt door de graaf van Chiny, behoort tot de geschiedenis van de plek.
Waarom Matilda bij La Corte Segreta past
We waarderen die ontmoeting tussen een grote Italiaanse figuur en de verbeelding rond een Belgische abdij. Ze geeft een bijzondere betekenis aan onze signaturepizza La Matilda, gecreëerd om te proeven met Orval. De naam brengt dat verhaal tot aan onze tafel.
Nog een combinatie die we aan tafel probeerden: Lambrusco
La Matilda beviel ons ook bijzonder goed met een Lambrusco. De fontina, die we tegen het einde van de baktijd toevoegen, smelt gedeeltelijk en omhult de ingrediënten eronder. Na een hap waarderen we het contrast met de levendigheid van de wijn en dat verfrissende gevoel in de mond. Deze combinatie komt voort uit onze proeverijen bij La Corte Segreta.
Voor de afwerking gebruiken we fior di sale uit Cervia vanwege zijn heldere zoutsmaak en de fijne kristallen die we in de mond zoeken. Deze keuze sluit ook aan bij onze belangstelling voor de geschiedenis van de Italiaanse tafelcultuur.
Wat die tijd van mensen vroeg
Vier jaar na de verzoening in Canossa kost Matilda’s keuze om Gregorius VII te steunen haar een deel van haar macht. In 1081 ontneemt Hendrik IV haar in Lucca de bevoegdheden die het Rijk haar had toevertrouwd. Steden in haar gebied komen in opstand en ze trekt zich terug in haar kastelen in de Apennijnen. In 1084 winnen haar troepen bij Sorbara en herovert ze vestingen langs de Po. Een deel van haar bezittingen in Lotharingen raakt ze wel kwijt. In 1111 geeft Hendrik V, de zoon van haar tegenstander, haar in Bianello de bestuursbevoegdheden terug die ze dertig jaar eerder had verloren.

Hugo van Cluny en Hendrik IV voor Matilda in Canossa. Deze veertiende-eeuwse miniatuur toont hoe de ontmoeting van 1077 lang nadien werd afgebeeld.
Acta Comitissae Mathildis, naar Donizo · Biblioteca Panizzi, Reggio Emilia · Publiek domein · Origineel document · Licentie
Gerijpte Orval: onze aromatische kaart →
Fior di sale uit Cervia, van de zoutpannen naar de tafel
Bronnen
Treccani · Biografie van Matilda van Canossa
Italiaans ministerie van Cultuur · De ontmoeting in Bianello