Een wijnvat zwavelen, van de middeleeuwen tot Chaptal
Een wijnvat werd soms met brandende zwavel behandeld voordat de wijn erin ging. Oude teksten laten zien hoe keldermeesters dat deden en waarom kopers al in 1498 te horen moesten krijgen dat een wijn was gezwaveld.

De wijnverordening van Maximiliaan I, uitgevaardigd in Freiburg im Breisgau op 24 augustus 1498. Ze regelde het zwavelen van vaten en schreef voor dat de koper over de behandeling werd ingelicht.
Ordnung unnd satzung über weyne, Freiburg, 1498 · Wikimedia Commons · Publiek domein · Bekijk het facsimile
Wat weten we uit de oudheid?
De Romeinse schrijver Plinius vertelt dat Cato zwavel noemde bij het behandelen van wijn. Hij beschrijft de werkwijze niet. Uit die ene vermelding valt dus niet af te leiden dat de Romeinen lege wijnvaten met een zwavellont behandelden. In bronnen uit de late middeleeuwen staat die behandeling wel duidelijk beschreven.
Uit de bewaard gebleven bronnen weten we niet wie het als eerste probeerde of of toeval een rol speelde.
Sélestat en Rothenburg
Het stadsrecht van Sélestat verbood rond 1459–1461 om wijn die in de stad geschonken zou worden met zwavel te behandelen. In Rothenburg ob der Tauber bepaalde een tekst uit 1487 dat de bodems van overtredersvaten moesten worden uitgeslagen en de wijn moest worden weggegoten. In 1495 stond een verordening in Baden zo nodig een kleine zwavelring toe om een vat klaar te maken.
Een handschrift uit 1479, toegeschreven aan een abt van Tegernsee in Beieren, neemt ons mee de kelder in. Lindetakjes met een laagje zwavelmengsel branden in een klein vat. Een vochtige doek houdt de rook binnen. Volgens de tekst gaat een deel van de wijn door dit vat en daarna terug in het grote vat. De bedoeling was om bederf te voorkomen.
Freiburg, 1498 · De koper moest het weten
Op 24 augustus 1498 stelde de rijksdag in Freiburg im Breisgau regels vast om vervalsing van wijn tegen te gaan. De verordening stond een beperkte hoeveelheid zuivere zwavel toe om een vat voor te bereiden bij het overhevelen. Wie behandelde wijn verkocht, moest dat aan de koper melden. Zo werd voorkomen dat dezelfde wijn opnieuw zou worden gezwaveld. Voor vervoer over land gold een aparte, beperkte uitzondering.
Het sissen van het vat bij Chaptal
In 1581 beschrijft Marx Rumpolt hoe men met zwavel bedekte hazelaarspaanders bij de opening van een leeg vat liet branden. Hij wilde daarmee onder meer vliesvorming op de wijn voorkomen en de wijn tijdens het vervoer beter bewaren.
In 1801 beschrijft de Franse scheikundige Jean-Antoine Chaptal een zwavellont die aan een ijzerdraad in het lege vat hing. Bij de verbranding ontstond een gas. Chaptal beschrijft hoe de lucht met een sissend geluid uit het vat ontsnapte. De wijn werd daarna in het vat gegoten.
Het gas is zwaveldioxide, of SO₂. Wanneer het met de wijn in contact komt, kan een deel ervan oplossen. Het kan bepaalde reacties met zuurstof afremmen en sommige gisten en bacteriën remmen. Zo helpt het de wijn te bewaren.
Ook in onze archieven
Sulfieten in wijn, van het vat tot het etiket →
Bronnen
Plinius de Oudere · Naturalis historia, boek XIV, § 129
Heidelbergse Academie van Wetenschappen · De bepalingen van Sélestat en Rothenburg
Maximiliaan I · Wijnverordening van 24 augustus 1498
Jean-Antoine Chaptal · L’art de faire, gouverner et perfectionner les vins, hoofdstuk VI, 1801
Internationale Organisatie voor Wijnbouw en Wijnbereiding · SO₂ bij het maken van wijn
Marx Rumpolt · Kookboek uit 1581, folio CXCVI
Handschrift van Tegernsee, 1479 · Transcriptie en studie van Ivo Maran en Stefan Morandell