Picolit: het druivenras achter de legendarische grappa
Een zeldzame druif uit Friuli, van Europese hoven naar de revolutie van Nonino

De « Piccolito del Friuli » in Giorgio Gallesio’s Pomona Italiana, verschenen tussen 1817 en 1839. De ijle trossen laten het bijzondere karakter van deze Friulische druif zien.
Giorgio Gallesio, Pomona Italiana ; Niccolò Capurro, éditeur ; New York Public Library · 1817–1839 · Bron van het document · Publiek domein
Picolit in de heuvels van Friuli
Picolit is een inheems wit druivenras uit Friuli, in het noordoosten van Italië. Het emblematische gebied is dat van de Colli Orientali, de heuvels ten oosten van Udine. De bodems combineren onder meer mergel en zandsteen, plaatselijk vaak aangeduid met het woord ponca. De wijnstok groeit krachtig, maar de opbrengst blijft laag en onregelmatig: weelderige groei betekent dus niet automatisch een overvloedige oogst.
De trossen zijn doorgaans klein, gevleugeld en zeer los. De elliptische bessen zijn eerst groen en worden goudkleurig wanneer ze rijpen. Ze zitten niet dicht tegen elkaar zoals in een compacte tros. De wijnstok loopt vroeg uit en rijpt gemiddeld tot laat. De oogstdatum hangt vervolgens af van de plaats, het jaar en de gewenste wijn.
Waarom zo weinig druiven?
Het probleem ligt grotendeels bij de bevruchting. Onderzoek naar Picolit toonde stuifmeel aan waarvan de wand niet de openingen heeft die voor een normale kieming nodig zijn. De ontmoeting tussen stuifmeel en bloem kan daardoor mislukken. Afhankelijk van de omstandigheden en het plantmateriaal spelen ook de ontwikkeling van de zaadknoppen en de ontvankelijkheid van de stempels een rol.
Dat bevordert bloemval, waarbij bloemen of heel jonge vruchten afvallen, en millerandage, waarbij sommige bessen klein blijven en zich slecht ontwikkelen. De tros wordt dun en de oogst onzeker. Een naburig bestuivend druivenras, zoals Verduzzo in bepaalde aanplantingen, kan de bevruchting verbeteren. De geoogste druiven blijven wel Picolit-druiven: bestuiving verandert het ras niet in een assemblage.
Een wijn van zachtheid en precisie
Picolit kreeg vooral naam via zoete wijnen, soms gemaakt met gedroogde druiven. Hun expressie kan witte bloemen, goudkleurig fruit, gekonfijte citrus en honing oproepen. De concentratie van de druiven, de oogstkeuze en de vinificatie geven vorm aan die verschillende expressies.
Dat verhaal hoort bij de wijn. De zoetheid van een Picolit mag niet automatisch op zijn grappa worden overgedragen: gisting en distillatie geven het materiaal een andere expressie. De naam van het druivenras verbindt beide werelden, terwijl de productie van grappa hun verschil verklaart.
De eerste sporen: 1682 en 1699
De eerste momenteel bekende vermeldingen gaan terug tot het einde van de zeventiende eeuw. In 1682 noemen documenten van het ziekenhuis Santa Maria in Udine een klein vat zoete Picolit. In 1699 verschijnt een vermelding van wijnstokken van “piccolitto”. Die data bevestigen zijn aanwezigheid in de archieven en vormen niet de geboortedatum van het ras. De vroegere geschiedenis is minder goed gedocumenteerd.
Fabio Asquini: een schat uit Friuli bekendmaken
In de achttiende eeuw gaf Fabio Asquini, geboren in Fagagna in 1726, Picolit een groter bereik. Als landbouwkundige en ondernemer organiseerde hij de teelt, verzorgde hij de wijnbereiding en ontwikkelde hij de verkoop. Hij werkte met een bestaand ras; zijn beslissende rol was het openen van een prestigieuze markt.
Samen met Antonio Zanon, gevestigd in Venetië, bereikte hij liefhebbers, diplomaten en aristocratische kringen. Picolit uit Friuli werd naar de hoven van Frankrijk, Sardinië en Oostenrijk gestuurd. Wijn uit kleine oogsten werd zo een ambassadeur van zijn gebied. Bij La Corte Segreta boeit die weg ons bijzonder: achter een zeldzame fles zit ook de ambitie om lokale vakkennis te laten erkennen.
Flessen uit Murano en vervalsingen
Asquini verzorgde al wat we vandaag de identiteit van zijn fles zouden noemen. Zijn Picolit reisde in groene, peervormige flessen uit Murano, met merken en etiketten waaraan men de herkomst kon herkennen. In 1777 publiceerde hij zelfs een waarschuwing tegen vervalsingen. Het succes van de wijn had navolging uitgelokt: de naam en herkomst verdedigen hoorde toen al bij de handel in grote wijnen.
Nog iets maakt hem bijzonder: Asquini dronk zelf geen alcohol en rekende op proevers om zijn wijnen te beoordelen. Hij droeg bij aan de Europese faam van Picolit zonder zelf degene te zijn die hem proefde.
Terugval en heropleving
Die voorspoed hield niet onafgebroken aan. Politieke en commerciële veranderingen aan het einde van de achttiende eeuw verzwakten de afzet. Moeilijkheden in de wijngaarden in de negentiende eeuw versterkten daarna de terugval. Picolit behield zijn reputatie, maar werd steeds zeldzamer.
In de twintigste eeuw droeg de familie Perusini sterk bij aan de heropleving. Nadat Giacomo Perusini en Giuseppina Antonini in 1905 Rocca Bernarda kochten, zetten Giuseppina en later hun zoon Gaetano geduldig selectie- en herstelwerk voort. Het ras moest worden bewaard, de productie regelmatiger gemaakt en de kwaliteitseisen voor de wijn hersteld. Zo kreeg Picolit opnieuw een plaats tussen de grote expressies van Friuli.
1973: Picolit verandert het lot van grappa
Op 1 december 1973 distilleerden Benito en Giannola Nonino Picolit-druivenpulp afzonderlijk. Die keuze gaf geboorte aan Monovitigno Nonino en plaatste de identiteit van het druivenras op de voorgrond. Giannola vertelt dat ze in de eerste druppels aroma’s van acacia en kweepeer terugvond die haar aan de wijngaard herinnerden.
De grondstof is de marc: schillen en andere vaste delen van de druif na de vinificatie. Vers geselecteerd en ontsteeld gist die druivenpulp op gecontroleerde temperatuur, waarna batchgewijs wordt gedistilleerd in koperen stoomalambieken. De distilleerder scheidt de voor- en naloop om het hart van het distillaat te behouden.
De legendarische grappa in het glas
Grappa Cru Monovitigno Picolit op onze kaart is een heldere grappa met 50 % vol. Ze rust zes tot twaalf maanden in inox. De expressie roept acacia, honingraat, rijpe kweepeer, vijgen en een muskaatnuance op. De afdronk kan aan broodkorst doen denken. Een honingtoets is hier een aromatische aanwijzing; een muskaatnuance betekent geen assemblage met Moscato.
Bij La Corte Segreta spreekt deze fles ons aan door de verbinding die ze bewaart tussen een moeilijk te telen druif, een lange geschiedenis uit Friuli en een emblematisch geworden distillatiemethode. Ze nodigt uit om rustig te ruiken en daarna in kleine slokjes te ontdekken hoe lang de smaak blijft.
Monovitigno: het druivenras tot in de grappa →
Nonino: een familie die de kijk op grappa veranderde →
ÙE: wanneer Nonino de hele druif distilleert →
De mensen in dit verhaal
Giannola Nonino — van de oogstwagen naar vergeten druivenrassen →